HERWAARDERING VAN KASTEELPARK HEERS: erfgoed en natuur zoeken nieuw evenwicht
In het hart van Droog Haspengouw ligt een kasteeldomein waar bijna twee millennia geschiedenis samenvallen met een dynamisch landschap. Voor Heers ligt een geïntegreerd erfgoedbeheersplan op tafel dat niet mikt op een reconstructie van het verleden, maar op het herstellen van samenhang. De ambitie: het domein opnieuw als één geheel laten functioneren, met ruimte voor natuurlijke evolutie.
Het plan kwam tot stand in opdracht van Herita, in samenwerking met Architectenbureau Sabine Okkerse, Overlant/Ars Horti en Mieco-Effect. Het vertrekt van een eenvoudige premisse: erfgoed en ecologie zijn hier geen tegenpolen, maar onderdelen van hetzelfde systeem.
Gelaagd landschap
Weinig plekken in Vlaanderen tonen zo’n lange continuïteit als Heers. Onder het huidige landschap liggen sporen van Romeinse bewoning en verkaveling, gevolgd door een middeleeuwse burcht waaruit het kasteel groeide. Latere generaties voegden daar renaissancistische vestingbouw, barokke perspectieven, een 18e-eeuws landschapspark en een 19e-eeuwse riante aanleg aan toe.
De stijgende adelstatus van de heren van Heers — van de familie Stockhem tot de burggraven Demaisières — vertaalde zich in een voortdurende uitbreiding van het tuinareaal. Zo ontstond een gelaagd relictlandschap waarin verschillende bouwcampagnes en ontwerpprincipes in elkaar grijpen. Historisch onderzoek maakte het mogelijk die tuinsporen opnieuw te koppelen aan hun opdrachtgevers.
Opvallend is dat de spontane ontwikkeling van halfnatuurlijke vegetaties de historische structuren niet alleen heeft verhuld, maar ze op sommige plaatsen ook opnieuw blootlegt. Kasteel, parkbos, boomgaarden, waterpartijen en neerhof functioneren zo weer als onderdelen van één historisch gegroeid systeem, ingebed in een landschap van beekdal, open leemheuvels en een fijnmazig reliëf dat zichtlijnen tot ver buiten het domein stuurt, richting Sint-Truiden en Luik.
Natuur en structuur
De 20e eeuw bracht versnippering, dichtgroei en verloedering, waardoor de oorspronkelijke opbouw minder scherp naar voren komt. Tegelijk ontwikkelde zich een rijke biodiversiteit, met stinsenflora, kalkminnende soorten en een versterkte ecologische samenhang met het beekdal van de Herk. Soorten als rode ogentroost, eenbes, lidrus en watermunt, maar ook wilde aalbes en stekelbes, vonden opnieuw een plek binnen het historische landgebruik.
Het beheersplan smeedt die losse elementen tot één samenhangend systeem. Het kiest niet voor een terugkeer naar een ideaalbeeld, maar voor het versterken van de ruimtelijke structuur zonder de ecologische meerwaarde te verliezen. Dat evenwicht staat centraal.
Gerichte ingrepen
De ingrepen zijn selectief en onderbouwd. De historische toegang — van dreef tot voorplein en brug — krijgt opnieuw haar ruimtelijke betekenis, in lijn met de geënsceneerde aankomstsequentie van het domein en het historische surveillance-concept. Radiale zichtassen herstellen de verbinding met het omliggende landschap, terwijl het gelaagde perspectief van het beekdal en de horizon opnieuw wordt vrijgelegd. Vijvers worden gesaneerd met oog op een kwalitatief natuurstreefbeeld, en waardevolle veteranenbomen worden beschermd en opgevolgd. Ook de boomgaard krijgt opnieuw een dragende rol. Elke stap steunt op archeologisch, historisch en ecologisch onderzoek, zodat herstel niet leidt tot nieuw verlies.
Gedeeld beheer
De visie reikt verder dan het terrein zelf. Ze voorziet in een duidelijk kader voor beheer en gebruik, met een belangrijke rol voor vrijwilligers en ondersteuning door bestaande beschermingsstatuten. Daarmee positioneert Kasteelpark Heers zich als een voorbeeld van hoe erfgoed en natuur samen kunnen worden beheerd. Zo ontwikkelt het domein zich als een landschap in evolutie — waar geschiedenis niet wordt vastgelegd, maar zichtbaar blijft in de opeenvolgende lagen van natuurlijke ontwikkeling.
